Usiłowanie popełnienia przestępstwa - Artykuł 13 kk - Kancelaria Cejrowski

  Porady prawne

01 lipca 2026
Usiłowanie popełnienia przestępstwa to sytuacja, w której sprawca w zamiarze dokonania czynu zabronionego bezpośrednio zmierza do jego popełnienia, jednak dokonanie nie następuje. Prawo karne wyróżnia dwie formy usiłowania – udolne i nieudolne – a wymiar kary zależy od tego, jakie przestępstwo sprawca chciał popełnić. Przy usiłowaniu zabójstwa grozi nawet dożywotnie pozbawienie wolności, natomiast przy usiłowaniu nieudolnym sąd może karę nadzwyczajnie złagodzić albo w ogóle odstąpić od jej wymierzenia.
 

Co to jest usiłowanie popełnienia przestępstwa i jakie są jego formy?

Usiłowanie popełnienia przestępstwa to forma stadialna czynu zabronionego, w której sprawca podejmuje działanie zmierzające bezpośrednio do dokonania przestępstwa, ale skutek w postaci dokonania nie następuje – tak stanowi art. 13 § 1 Kodeksu karnego. Ustawodawca wyróżnia dwie odmiany usiłowania: udolne i nieudolne. Usiłowanie udolne zachodzi wtedy, gdy dokonanie czynu zabronionego było w danych okolicznościach obiektywnie możliwe, lecz z jakiegoś powodu do niego nie doszło – przykładem może być sprawca, który próbuje zabrać cudzą rzecz, lecz zostaje powstrzymany przed dokonaniem kradzieży przez pracownika ochrony. Usiłowanie nieudolne występuje natomiast wtedy, gdy dokonanie czynu zabronionego było niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego albo użycie środka nienadającego się do popełnienia danego czynu, przy czym sprawca nie zdaje sobie sprawy z jego nieskuteczności. Sąd wymierza karę za usiłowanie w granicach ustawowego zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa, przy czym w przypadku usiłowania nieudolnego może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet od jej wymierzenia odstąpić.
 
Warto wiedzieć: usiłowanie to forma stadialna przestępstwa, czyli forma popełnienia przestępstwa wyróżniana z uwagi na etap realizacji czynu zabronionego i naruszenia dobra chronionego prawem. Obok usiłowania Kodeks karny wyróżnia również przygotowanie oraz dokonanie – o różnicach między nimi piszemy w dalszej części artykułu.
 

Usiłowanie udolne i nieudolne - czym się różnią?

Usiłowanie udolne polega na możliwości dokonania czynu, nieudolne – gdy dokonanie jest niemożliwe, lecz sprawca tego nie wie. Rozróżnienie usiłowania udolnego i nieudolnego opiera się przede wszystkim na przebiegu zdarzenia i obiektywnej możliwości osiągnięcia zamierzonego skutku. Przy usiłowaniu udolnym sprawca w chwili działania ma realną szansę na dokonanie czynu przestępczego, a to, że do niego nie doszło, wynika z okoliczności zewnętrznych (np. interwencji ochrony sklepu). Przy usiłowaniu nieudolnym dokonanie jest obiektywnie niemożliwe – z powodu braku odpowiedniego przedmiotu czynności wykonawczej lub użycia nieskutecznego środka – jednak sprawca tego nie wie i działa w przekonaniu, że jego plan może się powieść. Usiłowanie udolne i nieudolne różnią się również pod kątem wymiaru kary: w przypadku usiłowania nieudolnego ustawa daje sądowi dodatkowe narzędzia łagodzenia odpowiedzialności, których nie stosuje się przy usiłowaniu udolnym.
Czym różni się usiłowanie od dokonania przestępstwa?
Usiłowanie różni się od dokonania przestępstwa tym, że przy usiłowaniu zamierzony skutek czynu zabronionego nie następuje, mimo że sprawca podjął działania bezpośrednio do niego zmierzające. Dokonanie przestępstwa oznacza pełną realizację wszystkich znamion czynu zabronionego opisanych w danym przepisie – łącznie ze skutkiem, jeśli jest on wymagany (np. śmiercią człowieka przy zabójstwie czy utratą mienia przy kradzieży). Przy usiłowaniu tego skutku brakuje, choć zachowanie sprawcy było już na tyle zaawansowane, że wykraczało poza etap przygotowania. Z punktu widzenia wymiaru kary usiłowanie i dokonanie tego samego przestępstwa są zagrożone tą samą karą, ponieważ art. 14 § 1 Kodeksu karnego nakazuje sądowi wymierzać karę za usiłowanie w granicach ustawowego zagrożenia przewidzianego dla danego typu czynu zabronionego. W praktyce orzeczniczej stopień społecznej szkodliwości usiłowania jest jednak zwykle niższy niż przy dokonaniu, co przekłada się na łagodniejszy wymiar kary w konkretnej sprawie.
 

Czym jest przygotowanie do przestępstwa i czym różni się od usiłowania?

Przygotowanie do przestępstwa to najwcześniejsza forma stadialna czynu zabronionego, polegająca na podjęciu czynności mających stworzyć warunki do popełnienia przestępstwa, bez bezpośredniego zmierzania do jego dokonania. Zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu karnego przygotowanie zachodzi, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania – w szczególności wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera informacje lub sporządza plan działania. W odróżnieniu od usiłowania przygotowanie nie jest jeszcze bezpośrednim zmierzaniem do dokonania czynu zabronionego, dlatego jest karalne tylko wtedy, gdy ustawa wyraźnie tak stanowi (art. 16 § 2 Kodeksu karnego) – dotyczy to np. przygotowania do zamachu stanu czy fałszowania pieniędzy. Usiłowanie jest co do zasady karalne, jeżeli charakter danego przestępstwa pozwala na jego popełnienie w formie usiłowania, ponieważ sprawca wchodzi już w fazę bezpośredniej realizacji zamiaru popełnienia czynu zabronionego.
 

Jaka kara grozi za usiłowanie nieudolne?

Za usiłowanie nieudolne sąd może wymierzyć karę w granicach zagrożenia ustawowego przewidzianego dla danego przestępstwa, ale ma też możliwość zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary albo odstąpienia od jej wymierzenia. Podstawą tego rozwiązania jest art. 14 § 2 Kodeksu karnego, który różnicuje traktowanie usiłowania nieudolnego względem usiłowania udolnego – ustawodawca dostrzega bowiem, że sprawca usiłowania nieudolnego, mimo swojego zamiaru, obiektywnie nie był w stanie wyrządzić szkody. Decyzja o zastosowaniu łagodniejszego wymiaru kary należy do sądu i zależy od okoliczności konkretnej sprawy, w tym od stopnia społecznej szkodliwości czynu oraz sposobu działania sprawcy usiłowania nieudolnego. W praktyce sądy biorą pod uwagę m.in. to, jak bardzo sprawca był przekonany o możliwości dokonania czynu oraz jak realne było zagrożenie dla dobra chronionego prawem.
 

Kiedy usiłowanie jest karalne? Kara za usiłowanie udolne

Usiłowanie jest karalne wtedy, gdy sprawca podejmuje działanie bezpośrednio zmierzające do dokonania czynu zabronionego, ale nie dochodzi do niego z przyczyn niezależnych od sprawcy. Zgodnie z art. 14 § 1 Kodeksu karnego sąd w takiej sytuacji wymierza karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa – niezależnie od tego, czy chodzi o kradzież, rozbój, czy zabójstwo. Przy wymiarze kary uwzględnia się m.in. stopień społecznej szkodliwości czynu, który co do zasady jest niższy w przypadku usiłowania popełnienia przestępstwa niż przy jego dokonaniu, ponieważ nie doszło do naruszenia dobra chronionego prawem w pełnym zakresie zamierzonym przez sprawcę usiłowania udolnego.

Czym jest dobrowolne odstąpienie i czynny żal przy usiłowaniu?

Dobrowolne odstąpienie i czynny żal to instytucje prawa karnego, które pozwalają uniknąć odpowiedzialności karnej za usiłowanie, jeśli sprawca sam, z własnej woli, zrezygnuje z dokonania czynu zabronionego lub zapobiegnie jego skutkowi. Zgodnie z art. 15 § 1 Kodeksu karnego nie podlega karze za usiłowanie ten, kto dobrowolnie odstąpił od dokonania lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego. Dobrowolność oznacza, że decyzja o odstąpieniu wynika z własnej, nieprzymuszonej woli sprawcy usiłowania, a nie z okoliczności zewnętrznych – takich jak interwencja policji, opór ofiary czy przypadkowe udaremnienie planu. Jeżeli sprawca usiłowania nieudolnego podjął starania, by zapobiec skutkowi, choć obiektywnie skutek ten i tak by nie nastąpił, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary na podstawie art. 15 § 2 Kodeksu karnego. Instytucja czynnego żalu ma znaczenie praktyczne przede wszystkim dla osób, które znajdują się w trakcie realizacji przestępczego zamiaru i chcą wycofać się z sytuacji prawnej, zanim dojdzie do dokonania czynu zabronionego – wczesna, dobrowolna rezygnacja może całkowicie wyłączyć karalność usiłowania.

Kiedy sąd może odstąpić od wymierzenia kary za usiłowanie?

W przypadku usiłowania nieudolnego sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia na podstawie art. 14 § 2 Kodeksu karnego. Natomiast zgodnie z art. 15 § 1 Kodeksu karnego sprawca nie podlega karze za usiłowanie, jeżeli dobrowolnie odstąpił od dokonania czynu zabronionego albo zapobiegł skutkowi stanowiącemu jego znamię. W takim przypadku nie jest to fakultatywna decyzja sądu o odstąpieniu od wymierzenia kary, lecz ustawowa niekaralność za usiłowanie.

Ile grozi lat za usiłowanie przestępstwa?

Kara za usiłowanie zależy od rodzaju przestępstwa – przy usiłowaniu zabójstwa grozi nawet dożywotnie pozbawienie wolności. Wymiar kary za usiłowanie jest bowiem powiązany z granicami zagrożenia ustawowego przewidzianego dla konkretnego przestępstwa, które sprawca usiłowania chciał popełnić. Poniżej przedstawiono przykładowe kary grożące za usiłowanie wybranych przestępstw:

Przestępstwo Podstawa prawna Kara za dokonanie / usiłowanie
Zabójstwo art. 148 § 1 Kodeksu karnego pozbawienie wolności na czas nie krótszy niż 10 lat, kara 25 lat pozbawienia wolności albo dożywotnie pozbawienie wolności
Rozbój (typ podstawowy) art. 280 § 1 Kodeksu karnego pozbawienie wolności od 2 do 15 lat
Rozbój z użyciem niebezpiecznego przedmiotu art. 280 § 2 Kodeksu karnego pozbawienie wolności od 3 do 20 lat
Zgwałcenie art. 197 § 1 Kodeksu karnego pozbawienie wolności od 2 do 15 lat
Kradzież art. 278 § 1 Kodeksu karnego pozbawienie wolności od 3 miesięcy do 5 lat

W każdym z tych przypadków usiłowanie zagrożone jest tą samą karą co dokonanie, jednak konkretny wymiar kary w wyroku sąd ustala indywidualnie, uwzględniając m.in. to, jak daleko posunęło się działanie sprawcy usiłowania oraz jaki był stopień zagrożenia dla dobra chronionego prawem.

Czy niepoczytalność sprawcy wyłącza odpowiedzialność karną za usiłowanie?

Niepoczytalność sprawcy w chwili czynu wyłącza jego odpowiedzialność karną za usiłowanie, ponieważ warunkiem odpowiedzialności karnej jest zdolność sprawcy do rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu karnego nie popełnia przestępstwa sprawca, który z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem – zasada ta dotyczy również usiłowania. Jeżeli niepoczytalność sprawcy usiłowania była jedynie ograniczona (art. 31 § 2 Kodeksu karnego), sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, biorąc pod uwagę stopień ograniczenia poczytalności w chwili popełnienia czynu. Wobec sprawcy niepoczytalnego, który dopuścił się czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości, sąd może natomiast zastosować środki zabezpieczające, w tym umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym, zamiast wymierzania kary.

Najczęściej zadawane pytania

Czy usiłowanie można popełnić nieumyślnie?Nie – usiłowanie można popełnić wyłącznie umyślnie, ponieważ art. 13 § 1 Kodeksu karnego wprost wymaga działania sprawcy usiłowania „w zamiarze popełnienia czynu zabronionego”. Nieumyślność wyklucza możliwość przypisania usiłowania, gdyż sprawca musiałby świadomie zmierzać do określonego skutku, czego przy nieumyślności z definicji brakuje.

Czy za usiłowanie można dostać wyrok w zawieszeniu?Tak, sąd może warunkowo zawiesić wykonanie kary orzeczonej za usiłowanie, jeśli spełnione są ogólne przesłanki zawieszenia określone w Kodeksie karnym, w tym przede wszystkim pozytywna prognoza kryminologiczna wobec sprawcy usiłowania. Możliwość zawieszenia zależy od wymiaru orzeczonej kary oraz okoliczności danej sprawy, a nie od samego faktu, że czyn pozostał na etapie usiłowania.

Jakie są przykłady usiłowania z orzecznictwa Sądu Najwyższego?Sąd Najwyższy wielokrotnie zajmował się kwalifikacją usiłowania nieudolnego, np. w sprawach dotyczących użycia niesprawnej broni palnej lub podjęcia próby kradzieży z pustego portfela – w obu przypadkach uznawano, że obiektywna niemożliwość dokonania czynu przy jednoczesnym przekonaniu sprawcy usiłowania o jego wykonalności wypełnia znamiona usiłowania nieudolnego z art. 13 § 2 Kodeksu karnego. Orzecznictwo podkreśla też, że ocena udolności lub nieudolności usiłowania musi być dokonywana ex ante, z perspektywy wiedzy sprawcy usiłowania w chwili czynu, a nie z perspektywy wiedzy, którą dysponuje sąd po fakcie.

Padłeś ofiarą usiłowania popełnienia przestępstwa? A może jesteś oskarżony o ten czyn? W takiej sytuacji warto rozważyć skorzystanie z pomocy prawnej ze strony adwokata od spraw karnych. Pełnomocnik poinformuje Cię o szczegółach związanych z postępowaniem, a także Twoich prawach i obowiązkach, aby ułatwić Ci zadbanie o ochronę własnych interesów prawnych.

Źródła

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553 z późn. zm.), w szczególności art. 13–17 (formy stadialne przestępstwa), art. 31 (niepoczytalność), art. 148, 197, 278 i 280.

Jeżeli potrzebujesz kontaktu do adwokata z Tczewa, Starogardu Gdańskiego i Gdańska w sprawie karnej / cywilnej / gospodarczej / pracowniczej ETC.: 
Kancelaria Adwokacka Cejrowski - TCZEW ul. Słowackiego nr 5/3 
GDAŃSK – ul. Latarniana nr 1, STAROGARD GDAŃSKI - ul. Wodna nr 8 
Telefon: +48 58 777 55 00 / +48 601 777 072 
E-mail: kancelaria@cejrowski.pl

Pozostałe wpisy