Środki karne – czym są oraz ich rodzaje

Środki karne są dodatkową dolegliwością wymierzaną sprawcy przestępstwa obok kary, a w niektórych sytuacjach zamiast niej. Sąd sięga po nie wtedy, gdy sama grzywna, ograniczenie wolności lub pozbawienie wolności nie wystarczą, aby zapobiec kolejnemu przestępstwu albo wyrównać wyrządzoną krzywdę. Środek karny to sankcja orzekana przez sąd w wyroku skazującym, która ogranicza określone prawa sprawcy lub nakłada na niego obowiązek. Kodeks karny wymienia 12 środków karnych w art. 39 kk.

Środki karne w skrócie – najczęściej spotykane w praktyce:

• zakaz prowadzenia pojazdów (art. 39 pkt 3 kk, art. 42 kk),

• świadczenie pieniężne do 60 000 zł (art. 39 pkt 7 kk, art. 43a kk),

• zakaz kontaktowania się i zbliżania do określonych osób (art. 39 pkt 2b kk, art. 41a kk),

• zakaz zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności gospodarczej (art. 39 pkt 2 kk, art. 41 kk),

• nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym (art. 39 pkt 2e kk, art. 41a kk),

• podanie wyroku do publicznej wiadomości (art. 39 pkt 8 kk, art. 43b kk).

Kary i środki karne w Kodeksie karnym – czym są?

Środki karne stanowią przewidziane w Kodeksie karnym środki reakcji prawnokarnej, które mogą polegać między innymi na ograniczeniu określonych praw sprawcy, pozbawieniu go uprawnień albo nałożeniu wskazanych w ustawie obowiązków. Co do zasady są orzekane w związku ze skazaniem za przestępstwo, jednak w przypadkach przewidzianych ustawą określone środki karne mogą zostać zastosowane również bez wydania wyroku skazującego, w szczególności przy warunkowym umorzeniu postępowania karnego. Katalog środków karnych określa art. 39 k.k.

Główną konsekwencją popełnienia czynu zabronionego jest kara, a środek karny pełni wobec niej funkcję uzupełniającą. Katalog kar zawiera art. 32 kk i obejmuje on:

• karę grzywny,

• karę ograniczenia wolności,

• karę pozbawienia wolności,

• karę dożywotniego pozbawienia wolności.

Każda z tych kar może zostać uzupełniona środkiem karnym. Przykładem jest zakaz prowadzenia pojazdów (art. 39 pkt 3 kk), który sąd orzeka obok grzywny lub kary ograniczenia wolności wobec kierowcy skazanego za przestępstwo drogowe. Jeden wyrok może zawierać kilka środków karnych jednocześnie, np. zakaz prowadzenia pojazdów i świadczenie pieniężne.

Odrębny, węższy katalog środków karnych za wykroczenia zawiera art. 28 Kodeksu wykroczeń. Dalsza część artykułu dotyczy środków orzekanych za przestępstwa na podstawie Kodeksu karnego.

Co grozi za złamanie zakazu orzeczonego jako środek karny?

Niestosowanie się do określonych zakazów i nakazów orzeczonych przez sąd może stanowić przestępstwo z art. 244 k.k., zagrożone karą pozbawienia wolnościod 3 miesięcy do 5 lat. Przepis ten obejmuje między innymi naruszenie sądowego zakazu prowadzenia pojazdów, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami, zakazu zbliżania się do nich oraz nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym. Nie dotyczy jednak każdego zakazu lub nakazu, jaki może zostać wydany przez sąd. W przypadku skazania za niestosowanie się do zakazu prowadzenia pojazdów zastosowanie mają również szczególne przepisy dotyczące orzekania zakazu prowadzenia pojazdów.

Jak dzieli się środki karne ze względu na ich charakter?

W nauce prawa karnego środki karne można klasyfikować według pełnionych przez nie funkcji, wyróżniając w szczególności środki o charakterze represyjnym i prewencyjnym. Nie jest to jednak ustawowy podział środków karnych przewidziany w art. 39 k.k. Poszczególne środki mogą realizować jednocześnie kilka funkcji, dlatego granice między tak wyodrębnionymi grupami nie są ścisłe. Odrębną kategorię ustawową stanowią natomiast środki kompensacyjne, uregulowane w rozdziale Va Kodeksu karnego.

Podział opiera się na celu, któremu dany środek służy w pierwszej kolejności: środki represyjne stanowią dodatkową dolegliwość za popełniony czyn, kompensacyjne wyrównują jego skutki, a prewencyjne zapobiegają powrotowi do przestępstwa. Poszczególne grupy obejmują:

• środki o charakterze represyjnym – np. pozbawienie praw publicznych (art. 40 kk), degradacja, podanie wyroku do publicznej wiadomości (art. 43b kk),

• środki o charakterze kompensacyjnym – np. świadczenie pieniężne wpłacane na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej (art. 43a kk),

• środki o charakterze prewencyjnym – np. zakaz wykonywania określonego zawodu (art. 41 kk), zakaz prowadzenia pojazdów (art. 42 kk), zakaz zbliżania się do pokrzywdzonego (art. 41a kk).

Granice między grupami nie są ostre. Zakaz prowadzenia pojazdów chroni innych uczestników ruchu, a jednocześnie jest dla skazanego realną dolegliwością, więc łączy funkcję prewencyjną z represyjną.

W jakim celu stosuje się środki karne?

Środki karne określone w art. 39 k.k. pełnią przede wszystkim funkcje represyjne i prewencyjne. Mogą zwiększać dolegliwość reakcji karnej, ograniczać możliwość ponownego popełnienia przestępstwa oraz chronić określone dobra prawne, w tym bezpieczeństwo uczestników ruchu drogowego i prawa pokrzywdzonych. Nie należy jednak utożsamiać ich ze środkami kompensacyjnymi, których zasadniczym celem jest naprawienie szkody lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Środki kompensacyjne zostały uregulowane odrębnie, w rozdziale Va Kodeksu karnego.

Środki karne mogą realizować różne cele, zależnie od ich rodzaju i okoliczności sprawy. W szczególności służą zapobieganiu ponownemu popełnianiu przestępstw, ochronie określonych dóbr prawnych oraz zwiększeniu dolegliwości reakcji karnej. Zakaz prowadzenia pojazdów może przykładowo chronić bezpieczeństwo w komunikacji, a zakaz kontaktowania się z określonymi osobami – służyć ochronie pokrzywdzonego. Niektóre środki karne są orzekane fakultatywnie, natomiast w przypadkach wyraźnie wskazanych w ustawie sąd ma obowiązek ich orzeczenia. Świadczenie pieniężne przewidziane w art. 43a k.k. jest przekazywane na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej i nie stanowi odpowiednika obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia zasądzanego na rzecz konkretnej osoby.

Jakie są rodzaje środków karnych w Kodeksie karnym?

Kodeks karny (art. 39 kk) zna 12 środków karnych: pozbawienie praw publicznych, 7 zakazów, nakaz, świadczenie pieniężne, podanie wyroku i degradację.

Pełny katalog środków karnych wraz z przepisami, które określają przesłanki ich orzekania, obejmuje:

• Pozbawienie praw publicznych (art. 39 pkt 1 kk, art. 40 kk) –obejmuje między innymi utratę czynnego i biernego prawa wyborczego, określonych uprawnień do pełnienia funkcji publicznych oraz orderów, odznaczeń i tytułów honorowych. Sąd może orzec ten środek w razie skazania na karę pozbawienia wolności nie krótszą niż 3 lata za przestępstwo popełnione w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie, a także w razie skazania za określone przestępstwa wskazane w art. 40 § 2 pkt 2 k.k. Ponadto w przypadkach określonych w art. 40 § 3 k.k., dotyczących wskazanych przestępstw szpiegostwa, orzeczenie pozbawienia praw publicznych jest obowiązkowe.

• Zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej (art. 39 pkt 2 kk, art. 41 § 1 i 2 kk).

• Zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi (art. 39 pkt 2a kk, art. 41 § 1a i 1b kk).

• Zakaz zajmowania stanowiska lub wykonywania zawodu lub pracy w organach i instytucjach państwowych i samorządu terytorialnego, a także w spółkach prawa handlowego, w których Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego posiadają bezpośrednio lub pośrednio przez inne podmioty co najmniej 10% akcji lub udziałów (art. 39 pkt 2aa kk, art. 41 kk).

• Zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu (art. 39 pkt 2b kk, art. 41a kk).

• Zakaz wstępu na imprezę masową (art. 39 pkt 2c kk, art. 41b kk).

• Zakaz wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych (art. 39 pkt 2d kk, art. 41c kk).

• Nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym (art. 39 pkt 2e kk, art. 41a kk).

• Zakaz prowadzenia pojazdów (art. 39 pkt 3 kk, art. 42 kk).

• Świadczenie pieniężne (art. 39 pkt 7 kk, art. 43a kk) – do 60 000 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej.

• Podanie wyroku do publicznej wiadomości (art. 39 pkt 8 kk, art. 43b kk).

• Degradacja (art. 39 pkt 9 kk) – utrata stopnia wojskowego i powrót do stopnia szeregowego; odrębne środki karne wobec żołnierzy przewiduje art. 324 kk.

Które środki przestały być środkami karnymi po nowelizacji z 2015 r.?

Nowelizacja Kodeksu karnego z 20 lutego 2015 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 396) zmieniła systematykę środków reakcji karnej. Z katalogu środków karnych określonego w art. 39 k.k. usunięto trzy dotychczasowe pozycje: przepadek (pkt 4), obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę (pkt 5) oraz nawiązkę (pkt 6). Przepadek został uregulowany odrębnie od środków karnych, natomiast obowiązek naprawienia szkody, zadośćuczynienie i nawiązka zostały zaliczone do środków kompensacyjnych, uregulowanych w rozdziale Va Kodeksu karnego. Z tego względu art. 39 pkt 4–6 k.k. są obecnie uchylone.

Przepadek stał się odrębnym środkiem sui generis (art. 44–45a kk), a pozostałe trzy instytucje – samoistnymi środkami kompensacyjnymi (art. 46–47 kk). Stąd w art. 39 kk punkty 4–6 są oznaczone jako uchylone.

Jeżeli potrzebujesz kontaktu do adwokata z Tczewa, Starogardu Gdańskiego i Gdańska w sprawie karnej: 

Kancelaria Adwokacka Cejrowski - TCZEW ul. Słowackiego nr 5/3 

GDAŃSK – ul. Latarniana nr 1, STAROGARD GDAŃSKI - ul. Wodna nr 8 

Telefon: +48 58 777 55 00 / +48 601 777 072 

E-mail: kancelaria@cejrowski.pl

Pozostałe wpisy